પંજાબમાં ચૂંટણીજંગ: જાટ-દલિત સમીકરણ મહત્ત્વના

January 29, 2022

આગામી મહિને પંજાબ અને યુપી સહિતના પાંચ રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે ચૂંટણીપંચ તથા રાજકીય પાર્ટીઓ દ્વારા તડામાર તૈયારી થઈ રહી છે.  પંજાબમાં આમ આદમી પાર્ટીએ ભગવંત માનને મુખ્યમંત્રીપદના ઉમેદવાર જાહેર કરીને મોટો દાવ ખેલ્યો છે. ‘આપ’ના કર્તાહર્તા અરવિંદ કેજરીવાલ પોલિટિકલ ગિમિક્સના માસ્ટર છે તેથી ‘આપ’માંથી કોણ મુખ્યમંત્રીપદનો ઉમેદવાર બનશે, તે માટે તેમણે જોરદાર ગિમિક કરીને વોટ્સએપ પર સર્વે કરાવ્યો.  
મંગળવારે એ જાહેરાત કરાઈ અને તેમાં ભગવંત માન પર પંજાબનાં લોકોએ કળશ ઢોળ્યો હોવાનું એલાન કરી દેવાયું.  ‘આપ’ના દાવા પ્રમાણે કુલ ૨૨ લાખ લોકોએ સર્વેમાં ભાગ લીધો હતો. તેમાંથી ૨૦ લાખ કરતાં વધારે એટલે કે લગભગ ૯૩ ટકા લોકોના અભિપ્રાયને માનીને મુખ્યમંત્રીપદના ઉમેદવારની પસંદગી કરાઈ છે. 
ભગવંત માનને ‘આપ’ના મુખ્યમંત્રીપદના ઉમેદવાર બનાવાયા એ સાથે જ પંજાબમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીનું ચિત્ર હવે સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે. અકાલી દળ બાદલ પરિવારની બાપીકી પેઢી છે તેથી અકાલી દળમાંથી કોણ મુખ્યમંત્રીપદનો ઉમેદવાર હોય એ કહેવાની જ જરૂર નથી. પ્રકાશસિંહ બાદલ હવે નિવૃત્ત થઈ ગયા હોવાથી તેના પનોતા પુત્ર સુખબિરસિંહ જ હવે સર્વેસર્વા છે. તેથી અકાળી દળમાંથી સુખબિર જ રેસમાં છે. ભાજપ પંજાબમાં ચિત્રમાં ન હોવાથી કોંગ્રેસમાંથી છુટા થયેલા અને રાજ્યના માજી સીએમ કેપ્ટન અમરિન્દરસિંહ સાથે હાથ મિલાવીને ચૂંટણી લડી રહ્યો છે.  હવે ભાજપ પાસે પોતીકો કોઈ અગ્રણી નેતા જ ન હોવાથી અહીં કેપ્ટન જ મુખ્યમંત્રીપદના દાવેદાર ગણાય છે. બીજી તરફ અત્યાર સુધી મજબૂત દેખાતા કોંગ્રેસમાં નવજોત સિદ્ધુ ઊંચાનીચા થયા કરે છે.
તેઓ પંજાબમાં કોણ મુખ્યમંત્રી બનશે એ કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડ નહીં પણ પંજાબના મતદારો નક્કી કરશે તેવું ગાણુ ગાયા કરે છે. જો કે, કેપ્ટન હટાવ્યા પછી પણ કોંગ્રેસે સિદ્ધુને બદલે ચન્નીને પંજાબનું સુકાન સોંપ્યુ છે. સિદ્ધુના ગાદી પર બેસવાના ઓરતા પૂરા ના થયા એટલે એ ભલે આવી વાતો કર્યા કરે પણ કોંગ્રેસ જીતશે તો હાલના મુખ્યમંત્રી ચરણજિતસિંહ ચન્ની જ મુખ્યમંત્રી બનશે તેમાં મીનમેખ નથી.  ચન્નીના જોરે તો કોંગ્રેસે દલિત કાર્ડ ખેલ્યું છે. હવે ‘આપ’એ ભગવંત માનને ઉમેદવાર જાહેર કરતાં પંજાબના ચતુષ્કોણીય ચૂંટણી જંગના ચારેય મુખ્ય ખેલાડી નક્કી થઈ ગયા છે. ભગવંત માનની પસંદગીના કારણે પંજાબમાં સત્તા કબજે કરવાનો જંગ રસપ્રદ બની ગયો છે. સાથે સાથે પહેલાંની જેમ આ વખતે પણ આ જંગ માલવામાં ખેલાશે એ પણ નક્કી થઈ ગયું છે. પંજાબ ભૌગૌલિક અને રાજકીય રીતે માલવા, દોઆબા અને માઝા એમ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. પણ અસલી ખેલ માલવા વિસ્તારમાં છે. પંજાબમાં કુલ ૨૩ જિલ્લામાંથી માલવામાં જ ૧૪ જિલ્લા આવેલા છે. જ્યારે બાકીના બે વિસ્તારમાં કુલ મળીને ૯ જિલ્લા જ છે.  મતલબ કે, ભૌગૌલિક રીતે માલવા સૌથી મોટો વિસ્તાર છે. રાજકીય રીતે પંજાબ વિધાનસભાની ૧૧૭ બેઠકોમાંથી દોઆબામાં ૨૩ અને માઝામાં ૨૫ મળીને કુલ ૪૮ બેઠકો છે. જ્યારે એકલા માલવામાં જ વિધાનસભાની ૬૯ બેઠકો છે. મતલબ કે, પંજાબ વિધાનસભાની બેઠકોમાંથી અડધા કરતાં વધારે બેઠકો માલવા વિસ્તારમાં જ છે. ટકાવારીની રીતે ગણીએ તો ૬૦ ટકાની આસપાસ બેઠકો માલવા વિસ્તારમાં છે.
આ કારણે પહેલેથી પંજાબના રાજકીય પક્ષોને માલવા સર કરવામાં જ રસ હોય છે. આ વખતે પણ મુખ્યમંત્રીપદના ચારેય દાવેદાર માલવા વિસ્તારના જ છે.  ભગવંત માન પોતે સંગરૂરના છે જ્યારે બાદલ પરિવાર ફરીદકોટનો છે. ચન્ની પહેલાં રૂપનગર જિલ્લાના છે.  રૂપનગર પહેલાં રોપડ કહેવાતું હતું. કેપ્ટન અમરિન્દરસિંહ પતિયાલાના છે અને પતિયાલા પણ માલવામાં આવે છે. આમ, માલવાના ખેલાડીઓ વચ્ચે ખરાખરીનો જંગ છે. આ જંગમાં ભલે ચાર ખેલાડી હોય પણ અસલી જંગ કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી વચ્ચે થાય એવી શક્યતા વધારે છે. તેનું કારણ માલવા વિસ્તારમાં આમ આદમી પાર્ટીનો વધતો પ્રભાવ અને જ્ઞાતિનાં સમીકરણો છે. કેપ્ટન અને બાદલ બંને ભલે માલવાના હોય પણ માલવામાં કોંગ્રેસ અને આપ બે મુખ્ય ખેલાડી છે. માલવા વિસ્તારમાં ધીરે ધીરે ‘આપ’નું વર્ચસ્વ વધી રહ્યું છે. છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ‘આપ’એ જીતેલી ૨૦માંથી ૧૮ બેઠકો માલવા વિસ્તારમાંથી હતી. લોકસભાની ૨૦૧૯ની ચૂંટણીમાં ‘આપ’ ગણીને એક બેઠક જીત્યો એ પણ માલવામાં હતી. કોંગ્રેસે પણ ૨૦૧૭માં પંજાબ કબજે કર્યું તેમાં માલવા વિસ્તારમાં મળેલી જોરદાર સફળતા જવાબદાર હતી. પરંપરાગત રીતે માલવા અકાલી દળનો ગઢ ગણાય છે પણ કોંગ્રેસે છેલ્લી ચૂંટણીમાં એ ગઢના કાંગરા ખેરવીને ૬૯માંથી ૪૦ બેઠકો અંકે કરી હતી.
અરવિંદ કેજરીવાલની આમ આદમી પાર્ટીએ પણ અકાલી દળના મતો તોડીને કોંગ્રેસને બહુ મદદ કરી હતી. આમ આદમી પાર્ટી છેલ્લી ચૂંટણીમાં મુખ્ય વિપક્ષ તરીકે ઊભરેલી તેનું કારણ એ હતું કે, ‘આપ’ને ૨૦ બેઠકો મળી, તેમાંથી ૧૮ બેઠકો તેણે માલવા વિસ્તારમાંથી જીતી હતી. એ પછી ‘આપ’એ માલવામાં પગપેસારો કરીને પંજાબમાં સ્થિતિ મજબૂત કરી નાખી છે. તેથી માલવામાં મુખ્ય જંગ આપ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે છે. જ્ઞાતિના સમીકરણોની રીતે પણ જંગ કોંગ્રેસ અને આપ વચ્ચે છે. પંજાબમાં દલિતો અને જાટ સમુદાયની મતબેંક મુખ્ય છે. પંજાબમાં સૌથી મોટી મતબેંક દલિતોની છે પણ સૌથી તાકતવર સમાજ જાટ સમાજ છે. પંજાબના કુલ મતદારોમાં જાટ મતદારોનું પ્રમાણ ૨૦ ટકાની આસપાસ જ છે પણ બધી રીતે આ સમાજ તાકાતવર હોવાથી જાટ સમાજને અવગણના કોઈપણ રાજકીય પાર્ટી કરી શકતી નથી. પંજાબમાં બહુમતી મુખ્યમંત્રી શીખ જાટ જ્ઞાતિના આવ્યા છે. પંજાબના ૧૬ મુખ્યમંત્રીમાંથી ૧૩ મુખ્યમંત્રી જાટ આવ્યા છે તેના પરથી જ તેમના વર્ચસ્વનો ખ્યાલ આવી જાય તેમ છે. પંજાબી જાટમાં ૬૦ ટકા શીખ છે અને ૪૦ ટકા હિંદુ છે પણ તેમની વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી. ભગવંત માન શીખ જાટ છે અને માલવાના છે તેથી ‘આપ’નું પલ્લુ ભારે છે. કોંગ્રેસ પણ જ્ઞાતિનાં સમીકરણોમાં જોરાવર છે. પંજાબમાં સૌથી મોટી મતબેંક દલિતોની છે. દેશના કોઈ રાજ્યમાં ના હોય એટલા જંગી પ્રમાણમાં દલિત મતદારો પંજાબમાં છે. પંજાબના કુલ મતદારોમાં ૩૫ ટકા મતદારો દલિત હોવાનું મનાય છે. દલિતોમાં ૬૦ ટકા શીખ છે, જ્યારે ૪૦ ટકા હિંદુ છે પણ એ બધા એક જ છે.  માલવા વિસ્તાર અને સૌથી મોટી મતબેંક એવી દલિતોના નેતા ચન્નીને કારણે કોંગ્રેસની સ્થિતિ પણ મજબૂત છે. જો કે રાજકારણમાં ક્યારે બાજી પલટાઈ જાય એ નક્કી નથી હોતું. અત્યારે કોંગ્રેસ અને આપ વચ્ચે ચૂંટણીમાં ભારે રસાકસીની સ્થિત જણાય છે.