સંતુરવાદન અને પંડિત શિવકુમાર એકમેકના પર્યાય

May 21, 2022

શ્રદ્ધાંજલિ  : ધવલ શુક્લ

  • ભારતીય સંગીતના જગતના તારલા પંડિત શિવકુમારની ફાની દુનિયાને અલવિદા
  • જમ્મુમાં જન્મેલા પંડિત શિવકુમાર શર્માની આંગળીઓએ ઝાલેલી દાંડીથી એક સ્વરથી બીજા સ્વર તરફનું નજાકત ભર્યું ચઢાણ અને ઢળાવ સંતુરમાં પણ શક્ય બન્યું, અને ભારતને પંડિતની કલાનો પરિચય મળ્યો

કાશ્મીરના ૧૦૦ તારના લોકવાદ્ય સંતુરને શાસ્ત્રીય સંગીતની આલમમાં મોભાદાર સ્થાન અપાવનારા શિવકુમાર શર્માનું મંગળવારે હાર્ટઅટેકને લીધે નિધન થયું હતું. છેલ્લાં ઘણાં સમયથી તેઓ અનેક શારીરિક સમસ્યાથી પીડાતા હતા. ગત શનિવારે વિશ્વ- વિખ્યાત સંતુરવાદક અને સંગીતકાર પંડિત શિવકુમાર શર્માનો પાર્થીવદેહ ફિલ્મ અને સંગીત ક્ષેત્રની હસ્તીઓની હાજરીમાં વિલેપાર્લેના પવનહંસ પાસેના સ્મશાનમાં પંચમહાભૂતમાં વિલિન થઈ ગયો હતો. સદગતને સંપૂર્ણ રાજકીય સન્માન સાથે અંતિમ વિદાય આપવામાં આવી હતી. અંતિમવિધિ પહેલાં પંડિત શિવકુમારના પાર્થિવદેહને તેમના જૂહુ સ્થિત નિવાસસ્થાને રાખવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં અમિતાભ બચ્ચન, જયા બચ્ચન, જાવેદ અખ્તર, શબાના આઝમી સહિતના કલાકારો- કસબીઓએ સદગતના અંતિમદર્શન કરી પુષ્પાંજલી અર્પણ કરી હતી. ત્યારબાદ શણગારેલા વાહનમાં સંગીતની દુનિયાના આ દિગ્ગજ કલાકારની સ્મશાનયાત્રા નીકળી હતી. શિવજીના સંગીતકાર પુત્ર રાહુલ અને રોહિતે સદગતના શરીરને અગ્નિદાહ આપ્યો હતો.
પંડિત શિવકુમાર શર્માનો જન્મ 1938માં જમ્મુમાં થયો હતો. તેઓ જમ્મુમાં જન્મેલા એવા પહેલા સંગીતકાર ગણાય છે જેમણે લોકવાદ્ય સંતુર પર શાસ્ત્રીય સંગીત વગાડ્યું. જમ્મુ કાશ્મીરના લોકવાદ્યને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ મળવાનું કારણ પંડિત શિવકુમાર શર્મા જ છે. બાળપણમાં તેમણે તબલાવાદન શીખવાની શરૂઆત કરી અને બાદમાં પિતાના પ્રોત્સાહન તરફથી સંતુર તરફ વળ્યા. તેમણે શાસ્ત્રીય ગાયનની તાલીમ પણ મેળવી હતી. તેમના કાર્યક્રમોમાં ઘાસમાંથી વહી જતા પવનથી માંડીને કાશ્મીરના શિકારામાં જુવાન છોકરીને મળતા ભરવાડનું દ્રશ્ય અને ઘાસ ચરતા ઘેંટાઓનું ટોળું સંતુરના સ્વરોમાંથી જીવતું થઇ દર્શકો સુધી પહોંચતું. ધ્યાનની માફક સંતુરવાદન કરનારા પંડિત શિવકુમાર શર્મા લોકોને હૃદયમાં સોંસરવા ઊતરતા.
સંતુર શબ્દ સાંભળવામાં જેટલો મધુરો છે તેના કરતાં કંઇક ગણા મધુરા તેના સ્વર છે. આવા વાદ્યની પારંગતતા જેની પાસે હોય તેની પ્રતિભાની સૌમ્યતાનો પર્યાય હોય તે સ્વાભાવિક છે. પંડિત શિવકુમાર શર્માના નિધનથી ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની દુનિયાને કદી ન પુરી શકાય તેવી ખોટ પડી છે. સંતુરવાદન સુફી સંગીત સાથે જોડાયેલું છે અને પંડિત શિવકુમાર શર્માએ સંતુરવાદનનું આ આધ્યાત્મ હંમેશાં પ્રતિબિંબિત કર્યું છે.
સંતુરના મૂળ બંધારણમાં, તેને જે રીતે લાકડાના સ્ટેન્ડ પર વગાડવામાં આવતું, તે પદ્ધતિમાં પંડિત શિવકુમાર શર્માએ ફેરફાર કરવાનું સાહસ કર્યુ. તેને પગલે સંતુરવાદન કરનારા બીજા કલાકારોએ પણ સંતુરની બાંધણીમાં ફેરફાર કર્યા. શાસ્ત્રીય સંગીતના અવકાશમાં સંતુરને સેન્ટર સ્ટેજ મળે તે માટે પંડિત શિવકુમાર શર્માએ ભગીરથ પ્રયાસો કર્યા છે. જેને કારણે તેઓએ સિધ્ધિ મેળવી હતી. ભૂતકાળમાં ટીકાકારો કહેતા કે, શાસ્ત્રીય વાદનમાં જે ‘મીંડ’હોય છે – જેમ એક સ્વરથી બીજા સ્વર તરફનું નજાકત ભર્યું ચઢાણ – ઢળાવ હોય છે તે સંતુરમાં શક્ય નથી. પરંતુ પંડિત શિવકુમાર શર્માની આંગળીઓએ ઝાલેલી દાંડીથી એ પણ શક્ય બન્યું, પરિણામે ભારતમાં સમગ્ર સંગીત જગતને પંડિત શિવકુમારની કલાનો પરિચય મળ્યો. દાયકાઓથી સંતુર અને પંડિત શિવકુમાર શર્મા એકબીજાના પર્યાય બન્યા છે.
સંતુરની ઓળખ ઘડનારા પંડિત શિવકુમાર શર્મા જ્યારે નાના હતા, ત્યારે તેમને સંતુર શીખવામાં ઓછો રસ હતો. તેમના પિતા ઉમા દત્ત શર્મા એક પંડિત હતા અને ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો માટે કામ કરતા હતા. તેમણે દીકરા શિવને સંતુર તરફ વાળ્યો. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં તબલા અને સંતુર બંન્નેમાં આવડત કેળવનારા શિવકુમારે રવિશંકર અને ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાનની સંગત માટે તબલા પણ વગાડ્યા. સંતુરને શાસ્ત્રીય વાદ્ય તરીકે ક્યારે પણ સ્વીકૃતિ નહીં મળે તેવું તેઓ સતત સાંભળતા હતા.  આ વાત તેમણે પોતાની આત્મકથા ‘જર્ની વીથ અ હન્ડ્રેડ સ્ટ્રીંગ’માં વિગતવાર લખી છે. 
સૂરોના દોસ્ત શિવકુમાર શર્મા ઇકોનોમિક્સમાં માસ્ટર્સ ડિગ્રી ધરાવતા હતા. સંગીતને લગતું કામ શોધવા માટે તેઓ 22 વર્ષની વયે મુંબઇ આવ્યા. તેમણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે, તબલા છોડવા અને ગજવામાં 500 રૂપિયા લઇને મુંબઇ આવી કામ શોધવું તેમની જિંદગીના સૌથી મોટા જુગાર હતા. પંડિત શિવકુમાર શર્મા વિશે વિગતવાર બહુ ઓછું જાણનારી આજની પેઢીએ એ પણ જાણવું રહ્યું કે ‘સિલસિલા’, ‘ડર’, ‘ચાંદની’ અને ‘લમ્હે’ જેવી મેનસ્ટ્રીમ બૉલિવૂડ ફિલ્મોમાં પણ તેમણે સંગીત આપ્યું હતું. બાંસુરીવાદક પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા અને શિવકુમારની જોડી 80ના દાયકાથી પ્રચલિત હતી. તેઓએ અનેક ફિલ્મોમાં સંગીત ઉપરાંત વૈશ્વિક સ્તરના કાર્યક્રમોમાં પણ અનેક વાર સાથે પરફોર્મન્સ આપ્યું છે. વળી પછીથી તેમની સાથે ઉસ્તાદ ઝાકિર હુસેન પણ જોડાતા હતા.
પંડિત શિવકુમાર શર્મા અને પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા એવા પહેલા ભારતીય સંગીતકાર હતા જેમણે એલ્ટન જોન, ફિલ કોલિન્સ અને એલનિસ મેરિસેટ સાથે 1998ની નોબલ પ્રાઇઝ સેરિમનીમાં ઓસ્લોમાં પરફોર્મન્સ આપ્યું હતું.
જ્યારે પણ આ દરજ્જાના કોઇ કલાકારની વિદાય થાય ત્યારે ફાળ પડે. કારણ કે આપણે જાણીએ છીએ કે આવી પ્રતિભા ફરી નહીં થાય. બદલાયેલા સમય સાથે, ગતિ સાથે બધું એટલું ઝડપી બન્યું છે કે ધીમી ગતિની મહત્ત્વતા સમજનારા લોકો પણ ઘટી રહ્યા છે. પંડિત રવિશંકર હોય કે પંડિત શિવકુમાર શર્મા – તેમની વિદાયથી એક યુગનો અંત આવ્યો છે. આજના જમાનામાં સંતુર – સરોદ – સિતાર – તાનપુરાનો ભેદ જાણવા માટે ગૂગલ કરવું પડશે. આંખના પલકારામાં મળતી માહિતી તે આંખના પલકારામાં ભૂલી પણ જશે. જે સંજોગોમાં પંડિત શિવકુમાર શર્મા જેવા દિગ્ગજ સર્જાયા એ આદર્શ, એ વિચારો, એ તાણ છતાંય સમન્વય તરફ ગતિ કરનારા લોકો, બૌદ્ધિક રીતે સમૃદ્ધ હોવું અનિવાર્ય છે તે જાણનારા લોકો સમયાંતરે લઘુમતીમાં હશે તે ચોક્કસ છે. 
પોતાના સંગીતથી કાશ્મીરના સૌંદર્યને ક્યાંય પણ ખડું કરી શકતા પંડિત શિવકુમાર શર્માની વિદાયથી સર્જાયેલો ખાલીપો ભરવો અશક્ય જ છે. આમ છતાં આપણે એટલું કરી શકીએ કે સંતુર જે સ્તરે તેમના પ્રયાસોને કારણે તે પહોંચ્યું છે તેનો દરજ્જો જાળવવા પ્રયાસ કરીએ. લોકવાદ્યને વૈશ્વિક સ્તરે મુકનાર પંડિત શિવકુમારનું નામ ભારત સંગીત જગતમાં સદા ગૂંજતુ રહેશે.